ADDIE modeli, yıllar boyu eğitimciler ve öğretim tasarımcıları tarafından kullanılmış, halen de dijital eğitim ve öğretim programları hazırlanırken sıkça başvurulan, yol gösterici bir rehberdir. ADDIE, bir öğretim tasarımı projesinde (sırayla) Analiz, Tasarım, Geliştirme, Uygulama ve Değerlendirme aşamalarının kısaltmasıdır.
Öğretim Tasarımı kavramı, 1950’lerin başlarında ortaya çıkmışken, ADDIE modelinin kullanılmaya başlanması 1975 yılını bulur. İlk olarak Florida State Üniversitesi Eğitim Teknolojisi Merkezi tarafından ABD Ordusu için geliştirilir, daha sonra ABD Silahlı Kuvvetleri’ne bağlı tüm birimlerce uygulanır.
ADDIE modeli, daha önce ABD Hava Kuvvetleri tarafından geliştirilmiş ve yine bir öğretim tasarımı modeli olan Five Step Approach (Beş Adım Yaklaşımı) modeline dayanmaktadır. İlk uygulamalarda, adımların hiyerarşik yapısından dolayı, bir sonraki adıma başlamadan, önceki aşamayı tamamlamak gerekmekteydi. Ancak yıllar içinde bu aşamalar birçok defa revize edildi ve model daha interaktif ve dinamik hale getirildi.
Günümüzdeki döngüsel uygulama şeklini aşağıdaki grafikte görebilirsiniz.
LearnUpon
ADDIE’nin beş aşaması (Analyze, Design, Develop, Implement, Evaluate) nelerdir, tek tek inceleyelim.
1. Analiz
Eğitimi hedefine yönelik hazırlayabilmek için ihtiyaç analizi yapılır.
İlk adım olan analiz aşaması, hedef belirleme aşaması olarak da düşünülebilir. Tasarımcının bu adımdaki odak noktası hedef kitledir. Anketler ve mülakatlar yoluyla şu soruların cevaplarını aramalıdır:
Nasıl bir öğrenme ortamı yaratılacak?
Kurs için tercih edilen öğrenme ortamı nedir? Sadece çevrimiçi mi, yüz yüze mi, yoksa ikisi bir arada mı olacak? Katılımcılar daha önce benzer eğitimler aldılar mı? Teknik sorunlar yaşanabilir mi?
Eğitim kime veriliyor?
Eğitimi alacak kişilerin demografik özellikleri nedir (yaş, eğitim seviyesi, kültürel geçmişi, vs.)? Dijital öğrenmeye aşinalar mı? Masa başında mı, yoksa sahada mı çalışıyorlar? Eğitimin konusuyla ilgili önceden bilgileri var mı? Bu eğitime ne kadar zaman ayırabilirler? Hangi becerilere önceden sahipler ve ne tür performans açıkları var?
Hangi problemi çözmeye çalışıyoruz?
Beceri veya bilgi eksikliği mi? İletişim sorunları mı? Farkındalık yaratmak mı? Bu eğitimle hangi açığı kapamaya çalışıyoruz?
Bu eğitimle bir sorunu çözmeleri mi bekleniyor, yoksa yeni bir beceri edinmeleri ya da şirketlerinde terfi etmelerine yardımcı olması mı hedefleniyor? Eğitimin sonunda neyi başarmış olmaları isteniyor?
2. Tasarım
Verilecek eğitimin baştan sona planı ve hikaye panoları/prototipi hazırlanır.
Artık hedef kitle tanımlanabildiğine göre, modelin bir sonraki adımına geçilebilir.
Bu adımda, önceki aşamada edinilen veriler kullanılarak, belirlenen hedefte bir eğitim içeriği planlaması yapılır. İçerikte hikayeleştirme unsuru olacaksa, kullanılacak senaryolar için bir aksiyon haritası (action mapping) tasarlanır.
Hikaye panoları (storyboard) ve bir prototip oluşturularak fikirler organize edilir, onay ve yorumlar için paydaşlar ve konu uzmanlarıyla paylaşılır. Onay almadan geliştirme aşamasına geçmek çoğu zaman pek akıllıca değildir.
Bu aşamada yapılması gerekenler şu şekilde listelenebilir:
- Öğrenme hedeflerini netleştirme
- Dersler için içerik özetleri oluşturma
- Senaryolar geliştirme
- Kullanıcı arayüzünü ve ortamı seçme (web tabanlı mı olacak? LMS üzerinden mi yapılacak yoksa yüz yüze eğitim de olacak mı? Oyunlaştırma ve hikayeleştirme unsurları eklenecek mi? Videolu anlatım kullanılacak mı?)
- Etkinlikler için süre belirleme
- Ölçme ve değerlendirme yöntemini seçme
Tüm bu öğeler belirlendikten sonra, hikaye panoları ve prototip oluşturmaya başlanabilir.
3. Geliştirme
Eğitim içeriği oluşturulur.
Şimdi sıra, hazırlanan hikaye panolarını hayata geçirmekte.
Hedef kitle ve verilecek eğitimin en doğru şekli belirlenip bir plan hazırlandıktan sonra, doğru yolda olunduğundan emin olmak ve son dakika değişikliklerinin önüne geçebilmek için müşteriye projenin interaktif bir prototipi sunulmalıdır.
Prototip onayladığında, tasarım aşamasında belirlenen eğitim içeriği fiilen (videolar, ses dosyaları, animasyonlar, değerlendirmeler, grafikler, kılavuzlar, interaktif sunumlar, vb. unsurların eklenmesiyle) oluşturulmaya başlanabilir.
Bu aynı zamanda, şirket/marka kültürünü yansıtan fontlar, renkler ve diğer tasarım unsurlarını da içeren eğitimin görünümünün/temasının belirlendiği aşamadır.
Geliştirme sürecinde sık sık tasarım aşamasına geri dönülüp, eğitim için belirlenen hedefler ve etkinlik süreleri kontrol edilmeli, içerikte kullanılan unsurların tasarımda belirlenen kriterlerle eşleştiğinden emin olunmalıdır.
Bir hikaye panosu örneği. Paige Casey
Geliştirme süreci yinelemeli (iterative) olmalıdır. Bir eğitimi oluşturduktan sonra dilbilgisi, imla, sözdizimi vb. gibi temel hatalar olmadığından emin olmak için gözden geçirilmelidir. Ayrıca etkileşimler ve geçişler doğru çalışıyor mu, oynatıcıda sorun yaşanıyor mu gibi teknik problemlere dikkat edilmeli ve eğitim baştan sona test edilmelidir.
Eğitimi alan kişilerin motivasyonlarının olumsuz etkilenmesi, çoğu zaman öğretim tasarımcısının kursu test etmediği için gözden kaçırdığı, çözümü çok basit işlevsizliklerden kaynaklı olabilmektedir.
4. Uygulama
Kurs LMS’te erişilebilir hale getirilir ve eğitim başlar.
Bu aşama, geliştirme süreci tamamlandıktan ve bütünüyle test edildikten sonra öğrenciyle paylaşma aşamasıdır. Tasarımcının önceki üç adıma yeterince önem verip vermediğinin net şekilde görülebileceği, katılımcılara eğitim materyallerinin sunulup öğretime başlanacağı adımdır.
Burada katılımcıların (ve varsa eğitmenlerin) eğitimle ilgili reaksiyonlarına dikkat edilir, teslimat yönteminin çalışıp çalışmadığına bakılır. LMS’e erişmede sorunlar yaşandı mı? Öğrenciler bocalayarak yardım ve yönlendirmeye ihtiyaç duydu mu? Kendi başlarına ilerleyip, öğrenme hedeflerine ulaşabildiler mi?
Bu aşamada geliştirme adımı henüz sona ermiş değildir, geribildirimler dikkate alınarak eğitimde iyileştirmeler yapılabilir.
5. Değerlendirme
Bir değerlendirme raporu elde edilir ve bu raporla mevcut ya da gelecek eğitimler için aksiyon alınır.
Bu aşamaya kadar her adıma titizlikle dikkat edildi ve eğitim uygulandı. Peki her şey yolunda gitti mi? Eğitimin öğrenme hedeflerine ulaşıldı mı?
Öğrenciler istenilen şeyleri öğrenebildiler mi?
Yeni beceriler edinip onları uygulayabildiler mi?
Eğitim, motivasyonlarını olumlu etkiledi mi?
Bu gibi soruların cevaplarına yönelik, LMS aracılığıyla ölçme ve değerlendirme yapılır. Ayrıca eğitimi alan kişilere ve varsa eğitmenlere, geribildirimleri için anket uygulanabilir veya mülakatlar yapılabilir.
Bu geribildirimlere dayanarak, analiz aşamasında belirlenen hedeflerin ne kadarının başarıldığı değerlendirilir ve ortaya çıkan veriye göre, ya yeni eğitim gereksinimleri belirlenerek yola devam edilir, ya da ADDIE sürecine yeni baştan başlanır.
Kısaca ADDIE modeli, öğretim tasarımına sistematik bir yaklaşım sağlar ve eğitim materyallerinin ve öğrenme sürecinin etkinliğinin artırılmasına yardımcı olur.
Kaynak: elmlearning, LearnUpon, educationaltechnology
Görseller: gpointstudio, rawpixel
Sinem Başaran 